DZIEJE CHWAŁOWIC

Historia Chwałowic wg Alfonsa Nowacka

Fragment Historii parafii wiejskich Archiprezbiteratu Żory na Górnym Śląsku Alfonsa Nowacka z roku 1912, s. 120-123

 

Dzieje średniowieczne

 

Chwałowice, położone około cztery kilometry na południe od Rybnika, składają się z właściwej wsi, Koziej Góry, Brzezin i młynów Köhla i Oslisloka. Wieś jest założona bez planu. Domy stoją daleko od siebie. Drogi, za wyjątkiem szosy powiatowej są złe i wąskie. Kozigóra leży na północ od wsi w kierunku Rybnika. Nazwa (Kozia Góra) przypomina o tym, że tu dawniej pasiono kozy, gdyż obszar ten z powodu jego jałowości nie był uprawiany. Dzisiaj okolica ta dzięki pilności mieszkańców została przekształcona w dosyć urodzajny pas ziemi. Brzeziny leżą na południe od głównej miejscowości. Nazwa nawiązuje do lasu brzozowego, który istniał tu w dawnych czasach. Młyny Köhla i Oslisloka mają nazwę od właścicieli. Nazwa Chwałowice (1228 Falevich) jest według Drzazdzynskiego patronimikiem, który należy wywodzić od nazw słowiańskich chval, chvala, po polsku chwała, pochwała, sława. Miejscowość istniała już około 1200 roku. Część ziemi w Chwałowicach należała najprawdopodobniej już przed 1211 r., tj. rokiem śmierci księżnej Ludmiły, do ufundowanego przez nią klasztoru panien w Rybniku. W dokumencie z 1228 r., w którym syn Ludmiły Kazimierz poświadcza przeniesienie klasztoru z Rybnika do Czarnowąsów, zauważa się, że Rybnik został zamieniony na Czarnowąsy, z wyjątkiem szynków i kaplicy z jej udziałem ziemi w Falevich (exceptis tabernis et capella cum sorte sua w faleuich, gue pro suis usibus detinuerunt). Ten Falevich to, jak zakłada już Idzikowski, nasze Chwałowice. W zredagowanym około 1305 r. rejestrze ujazdowskim wrocławskiej księgi fundacyjnejjest mowa o tym, że Chwałowice płaciły biskupowi dziesięcinę według zwyczaju polskiego wartości 1½ marki. W wystawionym 29 grudnia 1308 r. dokumencie księcia raciborskiego miejscowość nosi nazwę „Qvalowicz”. Sołectwo chwałowickie leżało tam, gdzie teraz znajduje się posiadłość Jana Missalli, obejmowało niecałe 135 mórg i zachowało swoją nazwę do dzisiejszego dnia. Około 1400 r. dominium i wieś Chwałowice należały do książąt raciborskich. Pod koniec marca 1417 r. książę Jan II przekazał folwark Chwałowice Beneszowi z Pudlova.

 

Czasy od XVI do XVIII wieku

 

W XVI lub XVII wieku sołtys naszej miejscowości jest określany jako „wolny”, który posiada 2 włóki i 2½ morgi ziemi i jest zobowiązany tylko do jednej furmanki po sól lub wino na pański stół. Płacił od łąki 24 gr. srebrne i guldena za stróżę. W 1652 roku występuje jako właściciel lub dzierżawca Chwałowic Stanisław von Ostachowsky. Był on w posiadaniu należącego od 1537 r. do proboszczów z Rybnika stawu rybnego w Chwałowicach. Później proboszczowie rybniccy otrzymali za niego mniejszy, nie tak wydajny staw. Jeszcze przed 1682 r. Chwałowice przypadły państwu rybnickiemu. W 1698 r. Karol Ferdynand von Kalkreuth „z Chwałowic” jest wymieniany jako członek bractwa jankowickiego. Może miał on w dzierżawie folwark w Chwałowicach. W 1788 r. hrabia von Wengerski sprzedał całe państwo rybnickie fiskusowi.

W 1791 roku było w Chwałowicach 10 siedloków pańszczyźnianych, tyle samo zagrodników pańszczyźnianych i chałupnik, razem 21 gospodarzy.

 

Wiek XIX do roku 1910

 

Liczba mieszkańców wynosiła około 1845 r.: 257 (wśród nich 21 ewangelików), w 1858 r.: 344. Do dzisiaj (kwiecień 1910 r.) podniosła się do 1300. Około 1865 r. mieszkańcy utrzymywali się jedynie z niezbyt znacznej uprawy ziemi oraz z pracy dniówkowej, do której sposobności dostarczało tylko o pół mili oddalone miasto Rybnik z jego znacznym zapotrzebowaniem na pracowników rolnych, jak również zimą z pracy w lesie królewskim. Dzisiaj znajdująca się na miejscu kopalnia księcia Gwidona von Henkel- Donnersmarcka ofiarowuje wystarczająco sposobność do pracy i zarobku. Kopalnia Donnersmarcka otwarta 2 września 1903 r. jest pod kierownictwem inspektora górniczego Kurta Welta. Obecnie posiada dwa równoległe szyby. Liczne zdatne do wydobycia pokłady węgla leżą jeden nad drugim. Najwyżej położony pokład będący obecnie w wydobyciu leży na głębokości 400 metrów. Praca wszystkich urządzeń na powierzchni i pod ziemią jak i również dostawa i odstawa do odległego prawie o 2 kilometry dworca kolejowego w Niedobczycach odbywa się przy wykorzystaniu elektryczności. Mocy dostarcza duża centrala elektryczna. Przy tym urządzeniu zastosowano najnowsze wypróbowane wynalazki. Tak np. zasilanie kotłów następuje już nie dzięki sile ludzkiej, lecz za pomocą urządzeń mechanicznych . W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku gmina wybudowała w miejscowości kaplicę mariacką. W granicach Chwałowic przy drodze od szkoły w Chwałowicach do jankowickiego kościoła znajduje się w zalesionej wokół kotlinie 20 morgowy staw Ośliźlok, nazwany chyba po dawniejszym właścicielu. W bezpośredniej bliskości stał dawniej drewniany młyn wodny, który jednak od 20 lat jest wypalony.

 

Kiedy koło 1850 r. rząd rozparcelował folwark, powstał szereg mniejszych gospodarstw chałupniczych. Resztówkę, o obszarze 123 mórg nabył ekonom Jarosław von Czarnetzki. W 1893 r. nabył ją Henryk Wilke za 24 000 marek. Sprzedał ją jednak w 1900 r. za 80 000 marek na cele przemysłowe. Na terenie resztówki stoi jeszcze ten budynek, którego budowę zlecił w 1848 r. fiskus celem przyjęcia wielu sierot z tutejszej okolicy, które po tyfusie głodowym 1847 roku zostały bezradne i opuszczone. Urząd radcy ds. sierot sprawował nauczyciel Pelka. Drugi, znajdujący się obok budynek z szeregiem okien łukowych, służył sierotom jako kaplica domowa. Nadzór nad sierocińcami w Rybniku i Ćwiklicach pełnił radca rządowy i szkolny Polomski. W Chwałowicach mieszkał przez kilka lat u swojego teścia von Czarnetzkiego autor książek dla młodzieży Franz Hoffmann.

 

Tłumaczył Mieczysław Kula z Boguszowic.
Tekst dostępny w Opolskiej Bibliotece Cyfrowej

 


Najważniejsze fakty historyczne do 1910 r.

( w oparciu o Historię parafii wiejskich Archiprezbiteratu Żory na Górnym Śląsku Alfonsa Nowacka )

 

około 1211 roku Chwałowice są włąsnością księżnej Ludmiły, żony Mieszka Plątonogiego z dynastii Piastów z Raciborza

1228 książe Kazimierz, syn Ludmiły i Mieszka Plątonogiego (dziadek Władysława Łokietka ) wspomina o należących do niego Chwałowicach przenosząc klasztor norbertanek z Rybnika do Czarnowąsów

1305 wzmianka o dziesięcinie płaconej biskupowi wrocławskiemu

1417 Jan II Żelazny (z dynastii Przemyślidów), książe raciborski przekazuje folwark Chwałowice Beneszowi z Pudlowa

1625 właścicielem Chwałowic jest Stanisław von Ostaszowsky

1682 Chwałowice należą do hrabiów von Wengersky zarządzających rybnickim państwem stanowym

1698 Chwałowice są prawdopodobnie dzierżawione przez Karola Ferdynanda von Kalkreuth

1788 Hrabia von Wengerski sprzedaje Chwałowice wraz z całym państwem stanowym państwu pruskiemu

1791 w Chwałowicach żyje 21 gospodarzy

1804 dzieci z Chwałowic uczęszczają do szkoły w Jankowicach

1845 liczba mieszkańców Chwałowic wynosi 257 osób (w tym 21 ewangelików)

1848 budowa sierocińca dla ofiar tyfusu głodowego

1850 rządowa parcelacja folwarku w Chwałowicach, pozostałości kupuje Jarosław von Czarnetzky,

w Chwałowicach mieszka wtedy pisarz Franz Hoffmann

1879 oddanie do użytku pierwszego budynku szkolnego w Chwałowicach

1890 budowa kaplicy mariackiej

1893 resztki folwarku kupuje Henryk Wilke

1900 Guido von Donnersmarck kupuje dawny majątek ziemski

2 września 1903 zostaje otwarta kopalnia.

1910 liczba mieszkańców wynosi 1300 osób


Nazwiska chwałowickich chłopów z lat 1722-1810

            XVIII- wieczne  nazwiska chwałowickich chłopów są znane dzięki dwóm dokumentom. Pierwszym z nich jest znajdujący we wrocławskim archiwum Kataster Karoliński obejmujący lata 1722 -1730, drugim zaś  są akta gruntowe Chwałowic zdeponowane w archiwum raciborskim. Kataster Karoliński jest fiskalnym dokumentem austriackim, który został sporządzony na polecenie cesarza Karola V. Dzięki cesarskiemu pomysłowi możemy poznać jedne z najstarszych nazwisk dawnych mieszkańców Chwałowic i poznać stan ich posiadania. Dokument  podpisany przez austriackich urzędników 1 grudnia 1722 dowodzi, że wójtem miejscowości był Simon Krayczy. Poza nim  we wsi mieszkało pięciu innych gospodarzy: Urban Kowall, Jacob Martzall, Thomas Karwath, Urban Gsell, Andreas Harasin, a także jeden zagrodnik, którym był najprawdopodobniej Matheas Harasin i jeden wolny gospodarz –Matheas Kutschera. W roku 1722 do chwałowickich chłopów należało 5 świń i 6 krów. Ich sytuacja stała się lepsza w roku 1730, kiedy austriacka komisja pojawiła się w miejscowości ponownie, bo w dokumencie odnotowano, że chłopi dysponowali już 16 krowami i 7 świniami. W miejscowości nie było wtedy stawów, młynów, ani kopalń, jak również chłopi nie mieli prawa warzenia piwa i produkcji palonego wina. Ciekawostką jest, że w dokumencie istnieje zapis o gospodarstwie Urbana Kowalla leżącym przy lesie graniczącym z Boguszowicami.

            Nazwiska udokumentowane w Katastrze Karolińskim pojawiają się w większości wypadków w dokumentach raciborskich, które powstały później, w  czasach kiedy Chwałowice należały do Prus. Akta gruntowe dotyczą chłopów, którzy zazwyczaj wykupili gospodarstwa należące  do szlacheckiej rodziny Wengerskich. Nazwisk nowych właścicieli rolnych jest przeszło trzydzieści:

Bobrzik, Cichy, Dragon, Gripol, Gsell, Harazim, Kafka, Karvath, Klapria, Kudlacz, Kufieta, Kutschera, Kowol, Krawieczyk, Lubsczyk, Machoczek, Malachowsky, Martzol, Niesporek, Ochoisky, Piecha, Polock, Poyda, Pustelny, Pustolka, Roiek, Schulik, Schulla, Skorupa, Skupin, Tarabura, Tutlla, Wypenda, Zipser, Żaczek.

Powyższe informacje mogą być skonfrontowane z pruskim dziełem kartograficznym Christiana von Wrede  z 1746 roku. Mapa jest wyjątkowo dokładna i opatrzona opisem, z którego wynika, że miejscowość należała do hrabiów Wengerskich i mieszkało w niej 7 gospodarzy, 11 zagrodników i trzy konie. Prezentowana mapa jest najprawdopodobniej najstarszym źródłowym obrazem Chwałowic i dowodzi ona,  że na terenie miejscowości było około 15 dużych zabudowań. W północnej części mapy miejscowości zaznaczone jest duże zabudowanie opisane literami vw, które oznaczają folwark. Wydaje się, biorąc określone na mapie ukształtowanie terenu, że zabudowania biegły wzdłuż ulicy Kupieckiej, nie bez powodu nazywanej przez mieszkańców - Starą, folwark zaś znajdował się na terenie dzisiejszej kopalni. Poza gospodarstwami na mapie widoczne są cieki wodne z dużymi stawami i 3 zaznaczonymi młynami, które jeszcze nie istniały w czasach powstania Katastru Karolińskiego.

            Większość przywołanych powyżej  nazwisk, mimo zmienionej nieco pisowni, zachowała się po dziś dzień, co pozwala mieć prawie pewność, że XVIII- wieczne dokumenty zawierają  nazwiska przodków współczesnych mieszkańców naszego miasta, włączając w to nazwisko hrabiów Wengerskich, które również przetrwało i najprawdopodobniej świadczy o szlacheckich korzeniach tych  którzy je noszą.


Opracował: Jan Krajczok

Tłumaczenie dokumentów w języka niemieckiego: Roman Cop

 


Spis chwałowickich chłopów

Chwałowiccy młynarze, gospodarze i zagrodnicy z latach 1753-1802 

w aktach gruntowych Archiwum Państwowego w Raciborzu. 

 

Właciciel

Nazwa własności

Data nabycia

Uwagi

Nocolai TARABURA

młyn 1

1768

Nicolai kupił młyn od ojca, Johanna Tarabury.

Andreas  SCHULIK

młyn 2

1753

Młyn wykupiono z dóbr doiminalnych i był zarządzany wcześniej przez ojca Andreasa, Baltazara.

Paul KLAPRIA

młyn 2

1794

 

Georg ZIPSTER

myn 2

1800

 

Thomas MARTZOL

gospodarstwo kmiece 1

1770

 

Lorentz OCHOISKY

gospodarstwo kmiece  1

1778

Gospodarstwo zostało zakupione od Thomasa Martzola

Lorenz KOWOL

gospodarstwo kmiece  1

1779

Przejmuje gospodarstwo od Lorenza Ochojskiego.

Paul OCHOISKY

 gospodarstwo kmiece  1

1782

Przejmuje gospodarstwo po Lorenzu Kowolu.

Jonek GRIPOL

Anton LUBSCZYK

Anton KRAWIECZYK

 

 gospodarstwo kmiece  1

1789

Gospodarstwo Lorenza Kowola zostaje przejęte przez grupę osób. Pisownia nazwisk nie jest jednoznaczna.

Sebastian KARVATH

gospodarstwo kmiece  2

1770

Zakupione z dóbr dominalnych.

Sebastian KARVATH

gospodarstwo kmiece  2

1770

 

Georg GSELL

gospodarstwo kmiece  2

Po 1784

 

Jonek KUFIETA

gospodarstwo kmiece  2

1785

 

Andreas MARTZOL

gospodarstwo kmiece  3

1770

 

Jonek WYPENDA

gospodarstwo kmiece  3

1784

 

Lorenz ŻACZEK

gospodarstwo kmiece  4

1772

 

Jacob POYDA

gospodarstwo kmiece  4

1772-1792

 

Georg SKORUPA

gospodarstwo kmiece  4

1792

 

Michael SKORUPA

gospodarstwo kmiece  4

1797

 

Blasius PUSTELNY

gospodarstwo kmiece  5

1779

 

Bartek OCHOISKY

gospodarstwo kmiece  5

1780

 

Martin OCHOISKY

gospodarstwo kmiece  5

1795

Syn Bartka.

Wittek SCHULLA

gospodarstwo kmiece  6

1770

 

Maciek SCHULLA

gospodarstwo kmiece  6

1778

Syn Wittka otrzymuje gospodarstwo po ojcu.

Maciek Schulla zmarł w 1793 i majątek po nim przejęła wdowa Ewa. Wyszłą powtórnie za mąż za Antona Schulika.

Joseph HARAZIM

gopodarstwo zagrodnicze 1

1770

Zmarł w 1784.

 

 

 

 

Joseph NIESPOREK

gopodarstwo zagrodnicze 1

1784

 

Thomas NIESPOREK

gopodarstwo zagrodnicze 1

1792

Syn Josepha .

Andreas WYPENDA

gopodarstwo zagrodnicze 2

1771

 

Mathey KUTZCHERA

gopodarstwo zagrodnicze 2

1784

 

Lorenz KOWOL

gopodarstwo zagrodnicze 2

1787

 

Jacob ROIECK

gopodarstwo zagrodnicze 2

1799

 

Simon BOBRZIK

gopodarstwo zagrodnicze 3

1771

 

Georg GSELL

gopodarstwo zagrodnicze 3

1783

 

Anton GSELL

gopodarstwo zagrodnicze 3

 

Syn Georga.

Johann KAFFKA

gopodarstwo zagrodnicze 3

1798

 

Sobeck SKUPIN

gopodarstwo zagrodnicze 3

1801

 

Grygier DRAGON

gopodarstwo zagrodnicze 3

1771

Opuścił gospodarstwo.

Walentin ŻĄCZECK

gopodarstwo zagrodnicze 3

 1771 -1802

 

Jacob PUSTOLKA

gopodarstwo zagrodnicze  4

1771

Kupił zagrodę od Josepha Ochojskiego. Jacob zmarł w 1781.

Sobeck MALACHOWSKY

gopodarstwo zagrodnicze 4

1782

 

Paul OCHOISKY

gopodarstwo zagrodnicze 4

1782

 

Georg  GSELL

gopodarstwo zagrodnicze 5

1780

 

Joneck TUTLLA

gopodarstwo zagrodnicze 5

1789

 

Mathias POLLOCK

gopodarstwo zagrodnicze 5

1795

 

Bartek  OCHOYSKY

gopodarstwo zagrodnicze 6

1780

 

Andreas MARZOLL

gopodarstwo zagrodnicze 6

1784

 

Martin MARZOLL

gopodarstwo zagrodnicze 6

 

Syn Andreasa Marzolla.

Jacob POYDA

gopodarstwo zagrodnicze 6

1795

 

Anton GSELL

gopodarstwo zagrodnicze 6

1800

 

Joseph OCHOYZKY

gopodarstwo zagrodnicze 7

1771

Kupił od Lorenza Żaczka.

Jacob PUSTOLKA

gopodarstwo zagrodnicze 7

1777

 

Andreas OCHOYZKY

gopodarstwo zagrodnicze 8

1771

Uciekł z wioski w 1779.

Georg SCHULLA

gopodarstwo zagrodnicze 8

1779

 

Johann WYPENDA

gopodarstwo zagrodnicze 8

1784

 

Joseph MACHOCZEK

gopodarstwo zagrodnicze 8

1800

 

Lorenz OCHOYZKY

gopodarstwo zagrodnicze 9

1772

Lorenz zmarł w 1793.

Caspar CICHY

gopodarstwo zagrodnicze 9

1802

 

Martin PIECHA

gopodarstwo zagrodnicze 10

1789

Kupił od Petera Mrozka.

Georg KUTZERA

gopodarstwo zagrodnicze 10

1789

Georg Kutzera uciekł z miejscowości.

Sobeck SKUPIN

gopodarstwo zagrodnicze 10

1795

 

Macieck ROIECK

gopodarstwo zagrodnicze 10

1795

 

Paul KUDLACZ

gopodarstwo zagrodnicze 10

1799

 

Peter NIESPOREK

gopodarstwo zagrodnicze 10

 

Przejmuje gospodarstwo po śmierci Paula Kudlacza.


Zapamiętaj mnie (90 dni)

Aby uzyskać dane do logowania zadzwoń: 32 733-39-42